با وارد کردن ایمیل خود محتوای این صفحه به ایمیل شما فرستاده می شود
انصراف
آسکاریس سگ و گربه؛ انگل باهوشی که سالها در بدن مخفی میشود!
دکتر امیررضا عامری نائینی
متخصص بیماریهای داخلی دامهای کوچک
اگر تصور میکنید هر بار که سگ یا گربه شما به آسکاریس مبتلا میشود، حتماً تخم این انگل را دوباره از محیط بلعیده است، باید بدانید که همیشه اینطور نیست.
گاهی اوقات این انگل اصلاً نیازی به ورود دوباره به بدن ندارد. لاروهای آسکاریس میتوانند ماهها و حتی سالها در عضلات و اندامهای داخلی حیوان مخفی بمانند و درست زمانی که هیچکس انتظارش را ندارد، دوباره فعال شوند. جالبتر اینکه بسیاری از تولهسگها حتی پیش از تولد و بسیاری از بچهگربهها تنها چند هفته پس از تولد به این انگل آلوده میشوند، بدون آنکه هرگز خاک یا غذای آلودهای خورده باشند.
همین ویژگی باعث شده است آسکاریس یکی از موفقترین انگلهای شناختهشده در طبیعت باشد؛ انگلی که میلیونها سال توانسته چرخه زندگی خود را حفظ کند و هنوز هم یکی از شایعترین انگلهای سگ و گربه در سراسر جهان محسوب میشود.
کرم آسکاریس چیست؟
آسکاریسها کرمهای گرد و سفیدرنگی هستند که در روده باریک سگ و گربه زندگی میکنند. مهمترین گونههای آن عبارتاند از:
- Toxocara canisدر سگ
- Toxocara catiدر گربه
- Toxascaris leoninaدر سگ و گربه
دو گونه اول علاوه بر ایجاد بیماری در حیوان، از نظر بهداشت عمومی نیز اهمیت زیادی دارند، زیرا میتوانند در شرایط خاص به انسان نیز منتقل شوند. در مقابل، Toxascaris leoninaبرخلاف دو گونه دیگر، خطر قابل توجهی برای انسان ندارد.
کرمهای بالغ ظاهری شبیه رشته ماکارونی دارند و ممکن است طول آنها به ۱۰ تا ۱۸ سانتیمتر نیز برسد. هر کرم ماده قادر است روزانه صدها هزار تخم تولید کند که همراه مدفوع وارد محیط میشوند.
نکته جالب این است که تخمهای آسکاریس بلافاصله پس از دفع، آلودهکننده نیستند. این تخمها معمولاً به دو تا چهار هفته زمان نیاز دارند تا در خاک یا محیط تکامل پیدا کرده و به مرحله آلودهکننده برسند. پس از آن نیز ممکن است در شرایط مناسب، ماهها یا حتی سالها در محیط زنده بمانند.
چرخه زندگی آسکاریس؛ راز موفقیت این انگل
چرخه زندگی آسکاریس در نگاه اول ساده به نظر میرسد، اما در حقیقت یکی از پیچیدهترین چرخههای زندگی در میان انگلهای رودهای است.
همه چیز از زمانی آغاز میشود که سگ یا گربه تخم آلوده آسکاریس را از خاک، آب، غذای آلوده یا هنگام لیسیدن پنجههای خود میبلعد.
پس از ورود تخم به روده، لارو از داخل آن خارج میشود، اما برخلاف بسیاری از انگلهای رودهای، در همانجا باقی نمیماند.
لارو از دیواره روده عبور کرده و وارد جریان خون میشود. نخست به کبد میرسد، سپس به ریهها مهاجرت میکند. پس از ورود به ریه، از راه نای به حلق میآید و حیوان هنگام سرفه یا بلع، آن را دوباره میبلعد. این بار لارو به روده باریک بازمیگردد و در آنجا به کرم بالغ تبدیل میشود.
این مسیر که به مهاجرت کبدی ـ ریوی معروف است، بیشتر در تولهسگها و بچهگربهها اتفاق میافتد؛ یعنی زمانی که سیستم ایمنی هنوز به طور کامل تکامل نیافته است.
راز بزرگ آسکاریس؛ چگونه سالها در بدن مخفی میشود؟
اینجاست که آسکاریس با بسیاری از انگلهای دیگر تفاوت پیدا میکند.
وقتی سگ یا گربه بالغ میشود، سیستم ایمنی بدن او قویتر شده و اجازه نمیدهد همه لاروها مسیر طبیعی خود را تا روده ادامه دهند.
در نتیجه، بسیاری از لاروها در عضلات، کبد، کلیهها، ریه و سایر اندامها متوقف شده و وارد مرحلهای به نام نهفتگی یا خواب (Hypobiosis)میشوند.
در این مرحله، لاروها نه میمیرند و نه به کرم بالغ تبدیل میشوند؛ بلکه فعالیت خود را به حداقل میرسانند و ممکن است ماهها یا حتی سالها در بدن زنده بمانند.
به بیان ساده، بدن حیوان موفق به کشتن کامل انگل نمیشود، بلکه آن را در بافتهای مختلف «حبس» میکند.
همین ویژگی باعث شده است که حتی یک سگ بالغ که سالها در محیط آلوده نبوده، همچنان لاروهای زنده آسکاریس را در بدن خود حمل کند.
چگونه لاروهای خفته دوباره فعال میشوند؟
در سگ ماده، بهویژه در هفتههای پایانی آبستنی، تغییرات هورمونی باعث بیدار شدن بخشی از این لاروهای خفته میشود.
لاروها دوباره وارد جریان خون شده و دو مسیر مختلف را طی میکنند.
گروهی از آنها از جفت عبور کرده و وارد بدن جنین میشوند. به همین دلیل، بسیاری از تولهسگها هنگام تولد، پیش از آنکه حتی اولین وعده غذایی خود را بخورند، آلوده به آسکاریس هستند.
گروه دیگری از لاروها وارد غدد پستانی شده و از طریق شیر مادر به تولهها منتقل میشوند.
این ویژگی باعث میشود حتی تولههایی که هرگز از لانه خارج نشدهاند نیز در دو تا سه هفتگی کرم بالغ در روده خود داشته باشند.
آیا همین اتفاق در گربه نیز رخ میدهد؟
پاسخ هم بله است و هم خیر.
در گربهها نیز لاروها میتوانند مدتی در بافتهای بدن باقی بمانند، اما برخلاف سگ، انتقال از طریق جفت تاکنون اثبات نشده است.
مهمترین راه انتقال آسکاریس به بچهگربهها، شیر مادر و همچنین بلعیدن تخمهای آلوده از محیط پس از شروع زندگی مستقل است.
به همین دلیل، بیشتر بچهگربهها پس از تولد و در هفتههای نخست زندگی آلوده میشوند، نه قبل از تولد.
آیا میدانستید؟
یک سگ ماده ممکن است هیچ کرم بالغی در روده خود نداشته باشد، اما صدها لارو آسکاریس را در عضلات و اندامهای داخلی خود حمل کند. این لاروها ممکن است سالها بدون ایجاد هیچ علامتی زنده بمانند و تنها هنگام آبستنی دوباره فعال شوند.
جمعبندی این بخش
راز موفقیت آسکاریس تنها در تولید تعداد زیاد تخم نیست؛ بلکه در توانایی شگفتانگیز این انگل برای پنهان شدن در بافتهای بدن، فرار از سیستم ایمنی و انتقال به نسل بعد نهفته است. همین ویژگیها باعث شدهاند که آسکاریس همچنان یکی از مهمترین انگلهای سگ و گربه در سراسر جهان باقی بماند.
آیا سگ و گربه نسبت به آسکاریس ایمنی پیدا میکنند؟
یکی از سؤالاتی که بسیاری از صاحبان حیوانات خانگی مطرح میکنند این است که آیا سگ یا گربه پس از یک بار ابتلا به آسکاریس، برای همیشه نسبت به این انگل مقاوم میشود؟
پاسخ این سؤال بله و خیر است.
بدن حیوان پس از تماس با آسکاریس، به تدریج علیه این انگل پاسخ ایمنی ایجاد میکند، اما این ایمنی کامل و دائمی نیست. به عبارت دیگر، سیستم ایمنی میتواند شدت آلودگی را کاهش دهد، ولی معمولاً قادر به از بین بردن کامل انگل نیست.
به همین دلیل، تولهسگها و بچهگربهها بیشترین تعداد کرم بالغ را در روده خود دارند، در حالی که در حیوانات بالغ معمولاً تعداد کرمها کمتر است.
علت این موضوع آن است که در حیوانات بالغ، سیستم ایمنی مسیر طبیعی مهاجرت بسیاری از لاروها را تغییر میدهد و به جای آنکه لاروها دوباره به روده برسند، در عضلات و سایر بافتهای بدن متوقف میشوند.
بنابراین، اگرچه حیوان بالغ ممکن است ظاهراً سالم به نظر برسد، اما هنوز میتواند حامل لاروهای زنده آسکاریس باشد.
آیا ممکن است حیوان دوباره آلوده شود؟
بله.
ایمنی ایجاد شده در برابر آسکاریس از نوع ایمنی نسبی است؛ یعنی شدت آلودگیهای بعدی را کاهش میدهد، اما از ابتلای مجدد جلوگیری نمیکند.
در نتیجه، اگر سگ یا گربه دوباره تخمهای آلوده را از محیط ببلعد، امکان آلودگی مجدد وجود خواهد داشت.
به همین دلیل، حتی حیواناتی که قبلاً چندین بار ضدانگل دریافت کردهاند، همچنان باید طبق برنامه دامپزشک تحت درمانهای دورهای قرار گیرند.
آیا آسکاریس باعث بیماری میشود؟
شدت بیماری به عوامل مختلفی مانند سن حیوان، تعداد انگلها و وضعیت سیستم ایمنی بستگی دارد.
در بسیاری از سگها و گربههای بالغ، آلودگی خفیف ممکن است هیچ علامت قابل توجهی ایجاد نکند.
اما در تولهها، آلودگی شدید میتواند بسیار خطرناک باشد.
مهمترین علائم عبارتاند از:
- شکم متورم و بزرگ
- کاهش رشد
- کاهش وزن
- اسهال یا استفراغ
- موهای کدر و بیحالت
- کاهش اشتها
- دفع کرم در مدفوع یا استفراغ
- کمخونی در برخی موارد
- انسداد روده در آلودگیهای بسیار شدید
در موارد نادر، اگر تعداد کرمها بسیار زیاد باشد، ممکن است تودهای از کرمها باعث انسداد کامل روده شوند که یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود.
آیا آسکاریس به انسان منتقل میشود؟
این سؤال شاید مهمترین نگرانی صاحبان حیوانات باشد.
خبر خوب این است که انسان مستقیماً از سگ یا گربه آسکاریس نمیگیرد.
در حقیقت، آنچه انسان را آلوده میکند، بلعیدن تخمهای آلودهکننده موجود در محیط است، نه تماس مستقیم با حیوان.
کرمهای بالغ داخل روده سگ و گربه زندگی میکنند و مستقیماً به انسان منتقل نمیشوند.
تخمهای دفعشده نیز بلافاصله خطرناک نیستند و معمولاً دو تا چهار هفته طول میکشد تا در محیط به مرحله آلودهکننده برسند.
به همین دلیل، جمعآوری روزانه مدفوع یکی از مؤثرترین راههای پیشگیری از انتشار این بیماری است.
پس انسان چگونه بیمار میشود؟
اگر فردی، بهویژه کودکان، به طور اتفاقی تخمهای آلوده آسکاریس را همراه خاک، دست آلوده، سبزیجات یا آب آلوده ببلعند، لارو از تخم خارج میشود.
اما انسان میزبان طبیعی آسکاریس نیست.
بنابراین، لارو هرگز به کرم بالغ تبدیل نمیشود و تخم نیز تولید نمیکند.
در عوض، لارو در بدن انسان شروع به مهاجرت میکند و ممکن است وارد اندامهای مختلف شود.
این بیماری را مهاجرت لارو (Larva Migrans)مینامند.
اگر لارو وارد کبد، ریه یا سایر اندامهای داخلی شود، به آن مهاجرت احشایی لارو (Visceral Larva Migrans)گفته میشود.
اگر وارد چشم شود، ممکن است باعث التهاب شبکیه، کاهش شدید بینایی یا حتی نابینایی شود که به آن مهاجرت چشمی لارو (Ocular Larva Migrans)گفته میشود.
ورود لارو به مغز نیز ممکن است، اما خوشبختانه بسیار نادر است.
چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟
بیشترین خطر مربوط به کودکان خردسال است.
کودکان هنگام بازی در خاک یا پارک ممکن است دست آلوده خود را داخل دهان ببرند و تخمهای انگل را ببلعند.
به همین دلیل، آموزش شستن دستها، جلوگیری از بازی کودکان در محیطهای آلوده و جمعآوری منظم مدفوع حیوانات اهمیت زیادی دارد.
آیا میدانستید؟
برخلاف تصور بسیاری از افراد، مدفوع تازه سگ یا گربه معمولاً باعث انتقال آسکاریس نمیشود.تخمهای انگل باید مدتی در محیط باقی بمانند تا به مرحله آلودهکننده برسند. به همین دلیل، جمعآوری روزانه مدفوع یکی از مؤثرترین راههای قطع چرخه زندگی آسکاریس است.
آیا واقعاً باید هر ماه به سگ و گربه داروی ضدانگل بدهیم؟
شاید هیچ سؤالی به اندازه این سؤال در دامپزشکی تکرار نشده باشد:
«دکتر، آیا باید هر ماه به سگ یا گربهام داروی ضدانگل بدهم؟»
سالها تصور میشد که همه حیوانات خانگی باید هر ماه داروی ضدانگل مصرف کنند، اما امروزه دستورالعملهای معتبر دنیا مانند ESCCAPو CAPCتوصیه میکنند که برنامه ضدانگل باید برای هر حیوان به صورت اختصاصی طراحی شود.
به بیان ساده، همه سگها و گربهها شرایط یکسانی ندارند.
یک سگ نگهبان که هر روز در حیاط یا باغ رفتوآمد میکند، با یک سگ آپارتمانی که فقط برای چند دقیقه پیادهروی از خانه خارج میشود، خطر یکسانی برای ابتلا به آسکاریس ندارد.
همین موضوع درباره گربهها نیز صدق میکند. گربهای که آزادانه شکار میکند، بسیار بیشتر از گربهای که تمام عمر داخل خانه زندگی میکند، در معرض آلودگی قرار دارد.
برنامه ضدانگل در تولهسگها
از آنجا که بسیاری از تولهسگها قبل از تولد یا از طریق شیر مادر آلوده میشوند، درمان باید خیلی زود آغاز شود.
برنامهای که امروزه بیشتر دامپزشکان جهان از آن استفاده میکنند عبارت است از:
- اولین درمان در ۲هفتگی
- سپس هر ۲هفته یکبار تا ۸هفتگی
- پس از آن ماهی یکبار تا ۶ماهگی
دلیل تکرار درمان این است که دارو فقط کرمهای موجود در روده را از بین میبرد و ممکن است لاروهایی که هنوز در بافتهای بدن هستند، چند هفته بعد وارد روده شوند.
برنامه ضدانگل در بچهگربهها
در بچهگربهها نیز درمان باید از سن پایین آغاز شود.
معمولاً اولین درمان در ۳هفتگی انجام میشود و سپس هر ۲هفته یکبار تا زمان از شیر گرفتن ادامه پیدا میکند.
بعد از آن نیز درمان ماهانه تا حدود ۶ماهگی توصیه میشود.
حیوانات بالغ
پس از شش ماهگی، دیگر همه حیوانات به یک برنامه یکسان نیاز ندارند.
دامپزشک با توجه به سبک زندگی حیوان، مناسبترین فاصله درمان را انتخاب میکند.
به طور کلی:
حیوانات کمخطر
- فقط داخل خانه زندگی میکنند.
- شکار نمیکنند.
- گوشت خام مصرف نمیکنند.
- تماس کمی با حیوانات دیگر دارند.
در این گروه، معمولاً درمان دو تا چهار بار در سال کافی است.
حیوانات با خطر متوسط
- مرتب به پارک میروند.
- با حیوانات دیگر تماس دارند.
- در خانه کودک خردسال زندگی میکند.
در این شرایط، درمان معمولاً هر سه ماه یکبار توصیه میشود.
حیوانات پرخطر
- آزادانه در محیط رفتوآمد میکنند.
- شکار میکنند.
- گوشت خام مصرف میکنند.
- در پناهگاه یا مراکز نگهداری زندگی میکنند.
در این گروه، دامپزشک ممکن است درمان ماهانه را توصیه کند.
بنابراین، جمله معروف «همه حیوانات باید هر ماه ضدانگل بخورند»همیشه صحیح نیست.
آیا سگ یا گربه آبستن نیز باید درمان شود؟
بله، اما انتخاب دارو و زمان درمان اهمیت بسیار زیادی دارد.
در سگهای ماده، از آنجا که لاروهای خفته در اواخر آبستنی دوباره فعال میشوند، درمان مادر میتواند تعداد زیادی از لاروهایی را که قرار است به تولهها منتقل شوند، کاهش دهد.
البته همه داروهای ضدانگل در دوران آبستنی قابل استفاده نیستند و انتخاب دارو باید حتماً توسط دامپزشک انجام شود.
آیا آزمایش مدفوع جایگزین داروی ضدانگل است؟
خیر.
آزمایش مدفوع یکی از بهترین روشهای تشخیص انگل است، اما محدودیتهایی نیز دارد.
اگر هنوز کرم بالغ در روده تشکیل نشده باشد یا فقط لاروهای خفته در بدن وجود داشته باشند، نتیجه آزمایش ممکن است طبیعی گزارش شود.
به همین دلیل، دامپزشکان علاوه بر نتیجه آزمایش، سن حیوان، شرایط نگهداری و احتمال تماس با منابع آلودگی را نیز در تصمیمگیری در نظر میگیرند.
۱۰باور اشتباه درباره آسکاریس
باور اول:فقط حیوانات ولگرد آسکاریس میگیرند.
واقعیت: حتی سگها و گربههای خانگی نیز ممکن است آلوده شوند.
باور دوم:اگر کرمی در مدفوع دیده نشود، حیوان انگل ندارد.
واقعیت: بیشتر حیوانات آلوده هیچ کرمی در مدفوع خود نشان نمیدهند.
باور سوم:انسان از نوازش سگ یا گربه آسکاریس میگیرد.
واقعیت: راه اصلی انتقال، بلعیدن تخمهای آلوده موجود در محیط است.
باور چهارم:یک بار ضدانگل دادن برای همیشه کافی است.
واقعیت: حیوان ممکن است دوباره از محیط آلوده شود یا لاروهای خفته در بدنش فعال شوند.
باور پنجم:فقط تولهها آسکاریس میگیرند.
واقعیت: حیوانات بالغ نیز ممکن است آلوده شوند، اگرچه معمولاً علائم خفیفتری دارند.
باور ششم:گربهها نیز مانند سگها قبل از تولد آلوده میشوند.
واقعیت: انتقال از طریق جفت در گربه تاکنون اثبات نشده است.
باور هفتم:مدفوع تازه بیشترین خطر انتقال را دارد.
واقعیت: تخمهای آسکاریس معمولاً دو تا چهار هفته بعد از دفع، آلودهکننده میشوند.
باور هشتم:اگر حیوان داخل خانه زندگی کند، دیگر نیازی به ضدانگل ندارد.
واقعیت: میزان خطر کمتر است، اما صفر نیست.
باور نهم:همه حیوانات باید هر ماه ضدانگل بخورند.
واقعیت: برنامه درمان باید بر اساس سبک زندگی هر حیوان تنظیم شود.
باور دهم:آسکاریس فقط برای حیوان خطرناک است
واقعیت: این انگل یکی از مهمترین بیماریهای مشترک بین انسان و حیوان محسوب میشود.
سخن پایانی
آسکاریس یکی از قدیمیترین و در عین حال موفقترین انگلهای سگ و گربه است. توانایی این انگل در مخفی شدن داخل بافتهای بدن، انتقال به نسل بعد و مقاومت بالای تخمهای آن در محیط باعث شده است که هنوز هم یکی از مهمترین انگلهای حیوانات خانگی در سراسر جهان باشد.
خوشبختانه امروزه با شناخت بهتر چرخه زندگی این انگل، استفاده صحیح از داروهای ضدانگل، جمعآوری روزانه مدفوع، رعایت بهداشت فردی و مراجعه منظم به دامپزشک، میتوان خطر ابتلا را تا حد زیادی کاهش داد.
شاید مهمترین نکتهای که باید از این مقاله به خاطر بسپاریم این باشد که مبارزه با آسکاریس فقط با دارو انجام نمیشود؛ بلکه با آگاهی، پیشگیری و رعایت اصول بهداشتی آغاز میشود.
منابع
- ESCCAP Guideline 01. Worm Control in Dogs and Cats.
- Companion Animal Parasite Council (CAPC). Roundworm Control Guidelines.
- Bowman DD. Georgis' Parasitology for Veterinarians. 11th Edition.
- Taylor MA, Coop RL, Wall RL. Veterinary Parasitology. 4th Edition.
- Zajac AM, Conboy GA. Veterinary Clinical Parasitology. 9th Edition.
- Greene CE. Infectious Diseases of the Dog and Cat.
- American Association of Veterinary Parasitologists (AAVP).
زمان انتشار: پنجشنبه 11 تير 1405 (8 روز قبل)
تعداد بازدید: ۲۶
